2.3 Panitikang Pilipino: Kasaysayan, Anyo, at Mahahalagang Akda

Panitikang Pilipino: Kasaysayan, Anyo, at Mahahalagang Akda

Pangunahing Nilalaman sa LET: Ang kaalaman sa Panitikang Pilipino ay nagpapakita ng pagpapahalaga ng guro sa pambansang kultura at identidad. Sa pagsusulit, tinataya ang pagkilala sa mga historical periods, mga kilalang manunulat, mahahalagang akda, at mga pampanitikang anyo at elemento.

Dalawang Pangunahing Anyo ng Panitikan

1. Tuluyan o Prosa (Prose): Nakasulat sa karaniwang takbo ng mga pangungusap at talata nang walang kinakailangang sukat o tugma.
   • Mga Halimbawa: Nobela, Maikling Kwento, Pabula, Alamat, Sanaysay, Dula, Talambuhay, Balita.
2. Patula (Poetry): Nakasulat sa mga taludtod at saknong na nagtataglay ng sukat (bilang ng pantig) at tugma (pagkakasintunog ng mga huling pantig).
   • Mga Halimbawa: Epiko, Awit, Korido, Soneto, Elehiya, Oda, Haiku, Tanaga.

---

Kasaysayan ng Panitikang Pilipino

1. Panahon ng mga Katutubo (Bago Dumating ang Kastila)

Bago pa man dumating ang mga mananakop na Espanyol, ang ating mga ninuno ay mayroon nang maunlad na panitikang pasalindila (oral tradition).

• Bugtong: Mga palaisipang patula na humihingi ng kasagutan; nagpapatalas ng isipan.
  • Halimbawa: "Isang butil ng palay, sakop ang buong bahay." (Sagot: Ilaw)
• Salawikain: Mga matatalinghagang pahayag na naglalaman ng mga pilosopiya at aral sa buhay.
  • Halimbawa: "Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan."
• Epiko: Mahahabang tulang pasalaysay tungkol sa kabayanihan at supernatural na kapangyarihan ng pangunahing tauhan.
  • Biag ni Lam-ang (Ilokano) - Isinulat sa alpabeto ni Pedro Bukaneg.
  • Hinilawod (Panay) - Pinakamahabang epiko ng Panay.
  • Ibalon (Bikol) - Nagsasalaysay sa kabayanihan nina Baltog, Handiong, at Bantong.
  • Darangan (Maranao) - Kabilang ang sikat na kwento ni Bantugan.

2. Panahon ng Espanyol (1565–1898)

Nakasentro ang panitikan sa relihiyong Katolisismo at sa pagpapalaganap ng Kristiyanismo.

• Doctrina Christiana (1593): Ang kauna-unahang aklat na nalimbag sa Pilipinas gamit ang xylography.
• Urbana at Feliza: Isinulat ni Padre Modesto de Castro ("Ama ng Prosa sa Tagalog"), na naglalaman ng pagsusulatan ng dalawang magkapatid tungkol sa magandang asal.
• Pasyon: Inaawit tuwing Mahal na Araw tungkol sa buhay at pagpapakasakit ni Hesukristo.

Awit vs. Korido (Mga Metrikal na Romance)

Panahon ng Propaganda at Rebolusyon (1872–1898)

Naging kasangkapan ang panitikan upang gisingin ang damdaming makabayan at humingi ng reporma.

• Dr. Jose Rizal: Gumamit ng sagisag-panulat na Laong Laan at Dimasalang. Sumulat ng Noli Me Tangere (Huwag Mo Akong Salingin) at El Filibusterismo (Ang Paghahari ng Kasakiman).
• Marcelo H. Del Pilar: Gumamit ng pangalang Plaridel. Sumulat ng Dasalan at Tocsohan at Kaiingat Cayo bilang pagtuligsa sa mga prayle.
• Andres Bonifacio: "Ama ng Katipunan," sumulat ng tulang Pag-ibig sa Tinubuang Lupa.
• Emilio Jacinto: "Utak ng Katipunan," sumulat ng Kartilya ng Katipunan.

3. Panahon ng Amerikano (1898–1941)

Pumasok ang wikang Ingles at lumabas ang mga panitikang tumatalakay sa nasyonalismo at lipunan.

• Severino Reyes: "Ama ng Sarsuwelang Tagalog" at kilala sa sagisag na Lola Basyang. Sumulat ng sarsuwelang Walang Sugat.
• Lope K. Santos: Sumulat ng nobelang pampolitika at panlipunan na Banaag at Sikat.
• Jose Corazon de Jesus (Huseng Batute): "Hari ng Balagtasan," sumulat ng tulang Bayan Ko.
• Paz Marquez Benitez: Sumulat ng Dead Stars (1925), ang kauna-unahang modernong maikling kwento sa Ingles na isinulat ng isang Pilipino.

4. Panahon ng Hapon (1941–1945)

Tinaguriang "Gintong Panahon ng Panitikang Tagalog" dahil ipinagbawal ang paggamit ng wikang Ingles.

• Haiku: Tula mula sa Hapon na may 3 taludtod at sukat na 5-7-5 (17 kabuuang pantig). Kalikasan ang karaniwang tema.
• Tanaga: Katutubong tulang Pilipino na may 4 na taludtod at sukat na 7-7-7-7 (28 kabuuang pantig).
• Narciso Reyes: Sumulat ng Lupang Tinubuan, ang nagkamit ng unang gantimpala sa pinakamahusay na maikling kwento noong 1943.

5. Panahon ng Kontemporaryo (1946–Kasalukuyan)

Umusbong ang panitikang pampulitika, social realism, at modernong anyo.

• Genoveva Edroza-Matute: Sumulat ng Kwento ni Mabuti, ang kauna-unahang nagwagi ng Gawad Palanca sa Maikling Kwento sa Filipino (1951).
• Lualhati Bautista: Sumulat ng mga nobelang panlipunan gaya ng Dekada '70 at Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?.
• Amado V. Hernandez: "Pambansang Alagad ng Sining," sumulat ng Luha ng Buwaya at Isang Dipang Langit.

---

Mga Elemento ng Maikling Kwento at Nobela

• Tauhan: Mga gumaganap sa kwento. Maaaring Protagonista (bida), Antagonista (kontrabida), Tauhang Lapad (flat character - hindi nagbabago ang pag-uugali), o Tauhang Bilog (round character - nagbabago ang personalidad).
• Tagpuan: Ang lugar at panahon na pinangyarihan ng kwento.
• Banghay (Plot): Ang pagkakabalangkas ng mga pangyayari:
  1. Simula (Exposition) - Pagpapakilala sa tauhan at tagpuan.
  2. Saglit na Kasiglahan - Ang simula ng pagtatagpo ng suliranin.
  3. Kasukdulan (Climax) - Ang pinakamatinding bahagi kung saan nahaharap ang bida sa pagpapasya.
  4. Kakalasan (Falling Action) - Ang tulay patungo sa resolusyon.
  5. Wakas (Resolution) - Ang kinahinatnan ng kwento.
• Tunggalian: Ang labanan sa kwento (Tao vs. Tao, Tao vs. Sarili, Tao vs. Kalikasan, Tao vs. Lipunan).