2.5 Ortograpiyang Pambansa at Structure ng Wikang Filipino

Ortograpiyang Pambansa at Structure ng Wikang Filipino

Kahalagahan sa LET: Ang pag-unawa sa lingguwistika at ortograpiya ng Filipino ay pundamental para sa mga guro. Sa LET, sinusuri ang kaalaman sa ebolusyon ng alpabeto, mga ponema at morpema, mga pagbabagong morponematiko (morphophonemic changes), at ang wastong tuntunin sa eispeling batay sa Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).

Ebolusyon ng Ortograpiyang Pambansa

1. Baybayin (Sinaunang Sistema): Ang katutubong sistema ng pagsulat bago dumating ang mga Espanyol. Binubuo ng 17 simbolo (3 patinig: a, e-i, o-u; 14 na katinig). Gumagamit ng kudlit upang baguhin ang tunog ng patinig.
2. Abecedario (Panahon ng Espanyol): Naging katinig na Romanisado ang alpabeto. May 29 hanggang 31 letra kabilang ang mga kambal-letra gaya ng ch, ll, rr.
3. Abakada (1940 - Lope K. Santos): Binalangkas kasabay ng pagpapatibay sa Tagalog bilang batayan ng Wikang Pambansa. Binubuo ng 20 letra (15 katinig: b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w, y; at 5 patinig: a, e, i, o, u).
4. Kasalukuyang Alpabetong Filipino (1987 - Present): Binubuo ng 28 letra. Idinagdag ang 8 hiram na letra: C, F, J, Ñ, Q, V, X, Z upang makaagapay sa modernisasyon at pagsama ng mga salita mula sa katutubong wika at wikang banyaga.

---

Ponolohiya: Pag-aaral ng mga Tunog

Ang Ponolohiya ay ang pag-aaral ng mga makabuluhang tunog sa isang wika. Ang ponema ang pinakamaliit na yunit ng tunog na nagpapaiba ng kahulugan.

• Ponemang Segmental: Ang mga tunay na tunog na kinakatawan ng mga titik (21 kabuuan: 5 patinig at 16 katinig kasama ang mabilis na hinto o glottal stop /?/).
• Diptonggo: Patinig na sinusundan ng malapatinig na /w/ o /y/ sa iisang pantig. (Halimbawa: aw, iw, ay, ey, oy, uy sa mga salitang giliw, bahay, kalabaw, kasoy).
• Klaster (Kambal-Katinig): Magkasunod na dalawang katinig sa iisang pantig. (Halimbawa: tren, plano, braso).
• Pares Minimal: Mga pares ng salita na magkatunog maliban sa isang ponema sa magkaparehong posisyon na siyang nagpabago sa kahulugan. (Halimbawa: mesa - pesa, tala - pala).

---

Morpolohiya at Pagbabagong Morponematiko

Ang Morpolohiya ay ang pag-aaral sa pagbuo ng mga salita sa pamamagitan ng morpema (pinakamaliit na yunit ng salita na may kahulugan).

Limang Pangunahing Pagbabagong Morponematiko sa LET

1. Asimilasyon: Pagbabago ng ponemang /ng/ dahil sa kasunod na tunog.
   • Asimilasyong Parsyal: Nagbabago lamang ang /ng/ at nagiging /m/ (kapag kasunod ay p, b) o /n/ (kapag kasunod ay d, l, r, s, t).
     • Halimbawa: [pang-] + paaralan = pampaaralan; [pang-] + tudlo = pantudlo.
   • Asimilasyong Ganap: Bukod sa pagbabago ng /ng/, nawawala pa ang unang titik ng salitang-ugat.
     • Halimbawa: [pang-] + tali = pantali -> panali; [pang-] + kuha = pangkuha -> panguha.
2. Metathesis: Pagpapalit ng posisyon ng mga ponema sa loob ng salita kapag nilapian.
   • Halimbawa: [in-] + luto = inluto -> niluto; [in-] + yaya = inyaya -> niyaya; tanim + [-an] = taniman -> tamnan.
3. Pagpapalit ng Ponema: Ang isang ponema ay napapalitan ng ibang ponema sa pagbuo ng salita (halimbawa: /d/ nagiging /r/ kapag napapagitnaan ng dalawang patinig).
   • Halimbawa: ma- + dunong = madunong -> marunong; lakad + -in = lakadin -> lakarina.
4. Pagkakaltas ng Ponema: Pagkawala o pagkaalis ng isang patinig o katinig kapag nilapian ang salita.
   • Halimbawa: takip + -an = takipan -> takpan; labah + -in = labahin -> labhan.
5. Paglilipat-diin: Pagbago ng diin ng salita kapag nilapian.
   • Halimbawa: ba'sa + -hin = basa'hin; la'laro + -an = lalaru'an.

---

Sintaksis: Ayos ng Pangungusap

Ang Sintaksis ay ang pag-aaral ng estruktura at pagbuo ng mga pangungusap.

• Karaniwang Ayos (Natural Order): Inuuna ang Panaguri (Predicate) bago ang Simuno/Paksa (Subject). Walang katagang 'ay'.
  • Halimbawa: Nagsusulat ng leksyon (Panaguri) ang mahusay na guro (Paksa).
• Di-Karaniwang Ayos (Transposed Order): Inuuna ang Simuno/Paksa na sinusundan ng katagang 'ay' bago ang Panaguri.
  • Halimbawa: Ang mahusay na guro (Paksa) ay nagsusulat ng leksyon (Panaguri).

Mga Pangungusap na Walang Paksa

1. Eksistensyal: Nagsasaad ng keberahan o pagka-mayroon. (Halimbawa: May tao sa silid.)
2. Sambitla: Nagsasaad ng matinding damdamin. (Halimbawa: Aray! Aruy!)
3. Penomenal: Tumutukoy sa mga kalagayan ng kalikasan. (Halimbawa: Umulan kagabi.)
4. Temporal: Nagsasaad ng oras o panahon. (Halimbawa: Umaga na. Alas-dos na.)
5. Pormulasyong Panlipunan: Mga pagbati o galang. (Halimbawa: Magandang umaga po.)

---

Tuntunin sa Eispeling at Panghihiram (KWF Guidelines)

1. Panatilihin ang orihinal na baybay ng mga salitang teknikal, agham, at pangngalang pantangi (halimbawa: X-ray, Information Technology, Carlos, Oxygen).
2. Isa-Filipino ang baybay ng mga hiram na salitang Espanyol batay sa bigkas (halimbawa: cheque -> tseke; maquina -> makina).
3. Gamit ng Gitling (-):
   • Kapag ang unlapi ay nagtatapos sa katinig at ang salitang-ugat ay nagsisimula sa patinig (tag-init, pag-asa).
   • Kapag sinusundan ng pangngalang pantangi (taga-Maynila, maki-Duterte).
   • Sa mga salitang inuulit (gabi-gabi, araw-araw).