Zimbabwe ZIMSEC Grade 7 — Xichangana (7100)

Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka: “Hlanganani xikolo xa le xifundzheni xa Chiredzi xi sungurile ntirho wo rima nsimu ya matsavu. Mudyondzisi lonkulu, Nkulukumba Chauke, u hlele leswaku vadyondzi va Giredi 7 va ta rhangela ntirho lowu hi ku tirhisana na vatswari. Vana va byarile matsavu yo fana na khavichi, tinjovha, matamatisi na tinyawa. Va tirhisile manyoro ya ntumbuluko ku nonisa misava na ku cheleta hi mati lama phakiwaka hi phompo ya xitshuketi. Loko matsavu ma vupfile, vana va dyile man'wana exikolweni leswaku va kuma rihanyo lerinene, kasi lama saleke va xavisile kutani mali leyi kumiweke yi xava tibuku ta laeburari. Xa nkoka swinene, va avelane matsavu man'wana na vakokwana lava nga hanyiki kahle emugangeni. Ntirho lowu wu dyondzise vana ntirhisano na ku va na vutihlamuleri.” Xikolo xa Hlanganani xi kumeka eka xifundzha xihi?

• AExifundzheni xa Beitbridge
• BExifundzheni xa Chiredzi
• CExifundzheni xa Chipinge
• DExifundzheni xa Mwenezi

I ncini lexi tirhisiweke hi vadyondzi ku nonisa misava ya nsimu ya xikolo?

• AFetilayiza ya xikhemikhali
• BMati ya munyu
• CManyoro ya ntumbuluko
• DMutsutso wa thyaka

Mali leyi kumiweke endzhaku ko xavisa matsavu lama saleke yi tirhiselwe yini?

• AKu xava tibuku ta laeburari
• BKu hakela maendzo ya vana
• CKu xava swiambalo swa mintlangu
• DKu aka tihofisi letintshwa

I vamani lava nyikiweke matsavu mahala hi vana leswaku va pfuneka emugangeni?

• AVaxavisi va le dorobheni
• BVadyondzisi va swikolo swin'wana
• CVakokwana lava nga hanyiki kahle
• DVatsutsumi va le xifundzheni

Rito leri nge “ntirhisano” ri vula yini hi ku ya hi ndzimana leyi?

• AKu tirha u ri wexe handle ko pfuniwa
• BKu tirhela xikan'we hi moya wo pfunana
• CKu xavisa swilo swa le nsinwini hi ntsengo wa le henhla
• DKu tsutsumela ku heta ntirho hi ku phikizana

Xana hi dyondza yini eka xiendlo xa vadyondzi xa ku avela vakokwana matsavu?

• ALeswaku matsavu a ma fanelanga ku xavisiwa
• BLeswaku vadyondzi a va ri na matsavu yo tala ngopfu
• CKu va na vumunhu, xichavo na ku khathalela vanhu lava pfumalaka
• DLeswaku vakokwana a va nga koti ku rima nsimu

Hi yihi nhlokomhaka leyi faneleke swinene eka ndzimana leyi?

• ANtirhisano wo Rima Nsimu ya Matsavu eXikolweni
• BMavabyi ya Vakokwana va le Mugangeni
• CKu Xaviwa ka Tibuku ta le Laeburari
• DKhombo ra Dyandza eChiredzi

Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka: “Phaka ra Swiharhi ra Gonarezhou ri tiviwa swinene hi ku va na tindlopfu to tala to saseka. Ndlopfu i xiharhi lexikulu swinene eka swiharhi hinkwaswo swa le handle swa le misaveni. Eka ntlawa wa tindlopfu, ku rhangela ndlopfu ya ntswele leyi kuleke leyi vuriwaka 'matriarch'. Ndlopfu leyi yi tiva swihlovo swa mati na tindhawu ta madyelo hambiloko ku ri na dyandza lerikulu. Tindlopfu ti tirhisa nombo wa tona wo leha ku dya matluka, ku nwa mati na ku rungula swiharhi swin'wana. Hambi leswi tindlopfu ti tisaka vaendzi vo tala etikweni ra Zimbabwe, minkarhi yin'wana ti onha masimu ya vanhu lava tshamaka kusuhi na phaka. Hikwalaho, vahlayisi va swiharhi na vaaki va muganga va tirhisana ku aka marhangu yo sirhelela masimu na ku hlayisa tindlopfu leswaku ti nga dlayiwi hi vahloti va le xihundleni.” Hi xihi xiharhi lexikulu swinene eka swa le misaveni lexi ku vulavuriwaka hi xona eka ndzimana?

• ANghala
• BMhelembe
• CYingwe
• DNdlopfu

Ku ya hi ndzimana, hi wihi ntirho wa nkoka wa ndlopfu ya ntswele leyi rhangelaka ntlawa?

• AKu rhangela ntlawa no tiva swihlovo swa mati na madyelo
• BKu lwa na vahlayisi va swiharhi emaphakeni
• CKu tsutsuma yoxe yi siya ntlawa hinkwawo endzhaku
• DKu onha marhangu ya vanhu lava tshamaka kusuhi

Hi xihi xirho xa miri lexi ndlopfu yi xi tirhisaka ku dya matluka, ku nwa mati na ku rungula?

• ANceve / Nhlanha
• BNombo wo leha (trunk)
• CNenge wa le mahlweni
• DRitiho ra le ndzhaku

Hi xihi xiphiqo lexi tindlopfu ti xi vangaka eka vanhu lava tshamaka kusuhi na phaka?

• AKu nwa mati hinkwawo ya le makaya
• BKu dlayetela swifuwo swa vaaki
• CKu onha masimu na swimilani swa vaaki
• DKu sivela vaendzi ku ta eGonarezhou

Marito lama nge “vahloti va le xihundleni” ma vula vanhu va njhani?

• AVaendzi lava tsakelaka ku teka swifaniso swa swiharhi
• BVadyondzisi lava fambisaka vana ekhwatini
• CVahlayisi va phaka lava hlayisaka swiharhi
• DVanhu lava dlayaka swiharhi handle ka mpfumelelo wa nawu (poachers)

Ku ya hi ndzimana, vutomi bya tindlopfu na vaaki byi nga hlayiseka njhani?

• AHi ku hlongola vaaki hinkwavo va ya tshama emadorobheni
• BHi ku tirhisana ka vahlayisi na vaaki eku akeni ka marhangu no sivela vuhloti
• CHi ku dlaya tindlopfu hinkwato leti onhaka masimu
• DHi ku pfala phaka ra Gonarezhou ri nga ha vi kona

Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka: “Nimadyambu man'wana loko ku hisiwa ndzilo exivandleni, Kokwana Nwa-Hlengani u vitanile vatukulu va yena hinkwavo leswaku a va dyondzisa hi ta ndhavuko. U va byerile hi ta nkoka wa misinya ya ntumbuluko yo fana na Nkanyi na Ximuwu. Kokwana u te: 'Misinya leyi a yi fanelanga ku tsemiwa hi xihondzo hikuva yi hi nyika mihandzu yo nandziha, yi tlhela yi va mirhi yo tshungula mavabyi yo hambanahambana. Ximuwu xi hlayisa mati emirini wa xona, naswona mahanti ya xona ma endla tintambu to tiya.' Vatukulu va yingiserile hi xichavo lexi kulu. Mudyondzi loyi a vuriwaka Sipho u vutisile loko mirhi leyi yi nga herisiwi hi ndzilo wa khwati. Kokwana u hlamusile leswaku vanhu va fanele ku sivela mindzilo ya nhova leswaku mbango wu ta tshama wu ri wa rihlaza na ku sirhelela vutomi bya swiharhi swa le khwatini.” I mani loyi a a rungulela vana mhaka ya nkoka exivandleni?

• AKokwana Nwa-Hlengani
• BMudyondzisi Sipho
• CNkulukumba Chauke
• DHosi ya muganga

Hi yihi misinya mimbirhi ya ntumbuluko leyi boxiweke eka ndzimana leyi?

• AMupayini na Mujomani
• BMubhabha na Mukarapana
• CNkanyi na Ximuwu
• DMulamula na Nbanana

Ku ya hi Kokwana, mahanti ya murhi wa Ximuwu ma tirhisiwa ku endla yini?

• AKu fulela tindlu ta vuhosi
• BKu vumba swibya swa vumba
• CKu endla switulu swa nsimbhi
• DKu endla tintambu to tiya

Xana ku tsema misinya “hi xihondzo” swi vula yini eka ndzimana leyi?

• AKu tsema hi vukheta no byala yin'wana
• BKu tsema misinya handle ko anakanya kumbe hi vuhunguki (indiscriminately)
• CKu tsema matluka ntsena ku pfuna swifuwo
• DKu tsema misinya leyi feke ntsena

Sipho u kombise ku va mufana wa njhani eka ndzimana leyi?

• ALoyi a tsakelaka ku dyondza no vutisa leswi a nga swi twisisiki
• BLoyi a nga yingiseriki lavakulu loko va vulavula
• CLoyi a hisaka mindzilo ya nhova emugangeni
• DLoyi a alaka ku tshama exivandleni

Hi yihi ndzayo leyikulu leyi humaka eka xitori xa Kokwana Nwa-Hlengani?

• AKu tshivela ndzilo nkarhi hinkwawo exivandleni
• BKu dya mihandzu hinkwayo hi siku rin'we
• CKu hlayisa mbango, misinya ya ntumbuluko na ku sivela mindzilo ya nhova
• DKu papalata ku vulavurisana na vatukulu

Hlaya ndzimana leyi kutani u hlamula swivutiso leswi landzelaka: “Hi nkarhi wa timpfula letikulu ta ximumu, Nambu wa Save wu talile lerova mati ma khapa ma nghena emakaya ya vaaki va le hansi. Xidzidzirhi lexi xa mati xi khukhule masimu ya mavele na tindlu to tala. Kambe hikwalaho ka xitsundzuxo lexi humesiweke hi vurhangeri bya mfumo hi xiya-ni-moya, vanyingi a va rhurhisile mindyangu ya vona ku ya etitsungeni to leha ehenhla ka switsunga. Vaaki va pfunanile hi swikwekweti na tintambu ku ponisa lava a va pfalelekile. Endzhaku ka ndhambi, tikomiti ta nhluvukiso ti fambisile swakudya, mirhi na mati yo tenga. Vurhangeri byi tsundzuxile vaaki leswaku va nga ha aki tindlu kusuhi ngopfu na nambu ku sivela makhombo lama fanaka enkarhini lowu taka.” Hi wihi nambu lowu taleke mati lerova ma khapa ma nghena emakaya ya vaaki?

• ANambu wa Limpopo
• BNambu wa Zambezi
• CNambu wa Runde
• DNambu wa Save

Xana vaaki va byi kumise ku yini vuxokoxoko byo tsundzuxa hi ta ndhambi leyi a yi ta?

• AHi papila leri tsariweke hi vhiki leri hundzeke
• BHi xiya-ni-moya (rhadiyo)
• CHi ku vona tinyanyani ti haha empfhukeni
• DHi vana lava a va vuya exikolweni

Vaaki va rhurhisile mindyangu ya vona va yi yisa kwihi ku balekela mati ya ndhambi?

• AEtitsungeni to leha ehenhla ka switsunga (higher elevated ground)
• BKusuhi ngopfu na rivala ra nambu
• CExikarhi ka masimu ya mavele
• DEmatikweni ya le kule ya le handle

Rito leri nge “khukhule” ri vula yini eka ndzimana leyi?

• AKu cheriwa mati hi nkhancu
• BKu byariwa swimilani swintshwa
• CKu tekiwa no susiwa hi matimba ya mati lama khulukaka (swept away)
• DKu hisiwa hi ndzilo wa nhova

I yini lexi kombiseke ntirhisano na moya wo pfunana exikarhi ka vaaki hi nkarhi wa khombo leri?

• AKu tsutsuma va siya vana na vakhalabye
• BKu kanetana hi ta swakudya swa nhluvukiso
• CKu fihla swikwekweti leswaku van'wana va nga swi tirhisi
• DKu pfunana hi swikwekweti na tintambu ku ponisa lava a va pfalelekile

Hi xihi xitsundzuxo xa nkoka lexi nyikiweke vaaki ku sivela makhombo lama fanaka enkarhini lowu taka?

• AKu tshika ku rima mavele
• BKu nga ha aki tindlu kusuhi ngopfu na mabuwu ya nambu
• CKu nga ha yingiseli xiya-ni-moya
• DKu dima nambu hinkwawo hi simendhe

Loko mudyondzi a hlangana na mudyondzisi nimixo exikolweni, i xihi xiloso lexi kombaka xichavo lexi faneleke?

• A“Avuxeni mudyondzisi, xana mi pfukile?”
• B“He wena mudyondzisi, ku njhani laha?”
• C“Pfuka u yima mudyondzisi!”
• D“Xewani xana u le kwihi mudyondzisi?”

Loko un'wana a ku pfunile hi ku ku nyika xitsalo kumbe xikongomelo, nhlamulo ya xichavo yo nkhensa i:

• A“Famba hi kurhula.”
• B“A swi na mhaka.”
• C“Inkomu swinene.”
• D“Teka swa wena sweswi.”

Loko u lava ku hundza exikarhi ka vanhu lavakulu lava yimeke va ri karhi va vulavula, u fanele ku ku yini?

• A“Sukani n'wina ndzi hundza!”
• B“Mi le ku endleni ka yini laha?”
• C“Hundzani n'wina ndzi famba!”
• D“Ndzi kombela ndlela lavakulu, ndzi rivaleleni.”

Loko u vulavurisana na munhu lonkulu eka wena hi ririmi ra Xichangana, u fanela ku tirhisa xiphemu xihi xa ririmi ku komba xichavo?

• ARisivavito ra 'wena' u ri karhi u n'wi kombela hi rintiho
• BRisivavito ra 'n'wina' kumbe xitirhisi xa riendli xa 'mi-' xa xichavo
• CRisivavito ra 'yena' u nga n'wi languti emahleni
• DRisivavito ra 'mina' u ri karhi u huwelela ehenhla

Loko Kokwana a ku: “Avuxeni n'wananga, xana u pfukile?”, nhlamulo leyi nga na xichavo leyi faneleke i:

• A“Ina ndzi pfukile Kokwana, loko mi pfukile n'wina.”
• B“A ndzi pfukanga famba wena Kokwana.”
• C“Ndzi tsakile kambe u nga ndzi vutisi sweswo.”
• D“Ku lulamile a ndzi na mhaka na ku pfuka.”

Loko mudyondzi a khunguvanyisile un'wana hi xihoxo epatwini ra le xikolweni, u fanele ku vula yini ku lulamisa mhaka?

• A“Languta lomu u yaka kona wena!”
• B“A swi ku vavi, yima u tsutsuma!”
• C“Ndzi rivalele munghana wanga, a ku nga ri vutomi byanga ku ku vavisa.”
• D“Tshama hansi u rila ndzi le ku fambeni.”

Loko vaendzi va fika emutini, n'wini wa muti u va amukela hi marito wahi ya ndhavuko?

• A“Mi lavani laha mutini wanga?”
• B“Fambani mi ya eka yindlu yin'wana!”
• C“Hi fihlile swakudya swa hina!”
• D“Amukelani vaendzi, tshamani hansi mi wisa!”

Loko munhu a fambile ku ya chavelela ndyangu lowu weleke hi khombo ra rifu, u vula yini hi xichavo?

• A“A swi hlamarisi hikuva a a dyuharile ngopfu.”
• B“Hi mi chavelela eka khombo leri mi weleke, mi tiya mbilu.”
• C“Hi tsakile leswi a sukeleke misava leyi.”
• D“Swi ta lulama a hi nchumu xa nkoka.”

Loko mudyondzi a vutisa xiletelo xo ya eka Hofisi ya Mudyondzisi Lonkulu, u fanele ku vutisa njhani?

• A“Tatana, xana mi nga ndzi komba hofisi ya Mudyondzisi Lonkulu?”
• B“Mudyondzisi Lonkulu u le kwihi, ndzi byele sweswi!”
• C“Ndzi lavele mudyondzisi lonkulu ndzi yime laha!”
• D“Tshika leswi u swi endlaka u ndzi fambisa!”

Loko u chayela un'wana riqingo (phone call), i yini lexi faneleke ku rhangisiwa emahlweni ku kombisa vumunhu?

• AKu huwelela hi ku ba hungu leri u ri lavaka
• BKu vutisa munhu leswaku u lo yini a nga hlamuli hi ku hatlisa
• CKu losa, ku tivula vito ra wena no vutisa loyi u vulavulaka na yena
• DKu yimbelela risimu u nga si vulavula

Eka nhlengeletano kumbe huvo ya muganga, loko munhu a lava ku nyika vonelo ra yena, u fanele ku:

• ATsutsuma a tsema Hosi nomo a ri karhi a huwelela
• BBa ntswamba no famba a nga vulavulanga
• CHleka lavakulu lava vulavulaka
• DKombela ndlela hi xichavo eka murhangeri a nga si vulavula

Loko u leleta munhu loyi a a ku endzerile nimadyambu a lava ku ya ekaya ka yena, u n'wi leleta njhani?

• A“Pfuka u ya rima nsimu!”
• B“Fambani hi kurhula, mi ya fika kahle ekaya!”
• C“U nga ha pfuki nimixo!”
• D“Tsutsuma u nga languti ndzhaku!”

Hlaya mbhurisano lowu kutani u komba leswi wu swi kombisaka: Mufana: “Tatana, ndzi hetile ntirho wo tisa tihomu lebyi a mi ndzi lerise byona.” Tatana: “Inkomu swinene n'wananga, u mutirhi wo tshembeka.” Mbhurisano lowu wu komba yini?

• ANtirhisano lowunene na xichavo exikarhi ka mutswari na n'wana
• BKu pfumala xinakulobye na ku chavisa ka mutswari
• CKu chava ka mufana ku biwa hi tatana
• DKu delela loku endliwaka hi mutswari eka n'wana

Loko mudyondzisi a vulavurile kambe u nga n'wi twisisanga kahle, u kombela njhani leswaku a phinda?

• A“A wu vuli nchumu xa nkoka mudyondzisi!”
• B“Huwelela hikuva a ndzi ku twi!”
• C“Ndzi kombela mi phinda mudyondzisi, a ndzi twisisanga kahle.”
• D“Tshika ku vulavula hi xiphemu!”

Loko munhu a sungula xitekatekisano hi ku vula leswaku “Xitekatekisano!”, vayingiseri va fanele ku hlamula hi ku:

• A“Hi mina!”
• B“Inkomu!”
• C“Famba kahle!”
• D“A xi te!”

Rito leri nge “vadyondzisi” ri wela eka ntlawa wihi wa mavito (noun class)?

• ANtlawa wa 2 (Va-)
• BNtlawa wa 4 (Mi-)
• CNtlawa wa 6 (Ma-)
• DNtlawa wa 8 (Swi-)

Vunyingi (plural) bya rito “xitulu” i yini?

• AMitulu
• BSwitulu
• CMatulu
• DTitulu

Vun'we (singular) bya rito “maribye” i yini?

• AXiribye
• BMuribye
• CRibye
• DYindlu

Rito leri nge “vuswa” ri wela eka ntlawa wihi wa mavito?

• ANtlawa wa 1
• BNtlawa wa 7
• CNtlawa wa 9
• DNtlawa wa 14 (Vu-)

Ntlawa wa 15 wa mavito (Ku-) wu vumbiwa hi mavito yo fana na:

• AKu dyondza, ku tsala, ku dya (infinitives/verbal nouns)
• BMunhu, muti, nsinya
• CTihomu, timbyana, tinguluve
• DSwikolo, swihloka, swikepe

Hlawula mavito lama nga eka Ntlawa wa 3 na Ntlawa wa 4 (Mu- / Mi-):

• AXikolo - Swikolo
• BMuri - Miri
• CHomu - Tihomu
• DRibye - Maribye

Eka xivulwa lexi: “Jabulani u tsala papila”, rito leri nge “tsala” ri wela eka xiphemu xihi xa mivulavulelo?

• ARivito (Noun)
• BRisivavito (Pronoun)
• CRiendli (Verb)
• DRibumabumeri (Adjective)

Xiengetelo xa riendli (verb extension) lexi vumbaka xivangisi (causative) eka rito “fambisa” i xihi?

• A-el-
• B-an-
• C-iw-
• D-is-